Kanał RSS


Katarzyna Komar 29-12-2018

Drzewa w kulturze polskiej - cz. VIII

W cyklu o drzewach w kulturze polskiej nie było jak dotąd mowy o drzewach owocowych. Chyba pora nadrobić to niedopatrzenie...
Sudecki sad
Fot. Jerzy Komar

Czerwone jabłuszko przekrojone na krzyż...1

Jednym z najpopularniejszych drzew owocowych, uprawianych u nas od czasów starożytnych, jest jabłoń. Już słynny podróżnik Ibrahim ibn Jakub pisał o sadach Słowian, że uprawiane w nich są głównie jabłonie, śliwy, grusze i brzoskwinie, a na terenie grodu Biskupin archeolodzy znaleźli ślady jabłoni datowane na 1500 rok przed naszą erą.
Według starej nomenklatury jabłoń nosi nazwę grusza jabłoń (Pirus malus), jest cenionym drzewem owocowym i ozdobnym (kwiaty i owoce – jabłonie tzw. rajskie).
Przodkiem jabłoni znanej nam z sadów jest leśna jabłoń płonka (Malus sylvestris). Rośnie ona pospolicie w lasach i na polach niemal całej Europy. Przez skrzyżowanie jej z jabłonią niską otrzymano jabłoń domową, uprawianą obecnie w niezliczonej ilości odmian.
Płonka jest niedużym (dorastającym do 10 m) drzewem lub krzewem. Korę na strzale i starszych gałęziach ma popękaną i siwobrunatną, na młodych gałęziach gładką i brązową. Kwitnie w maju równocześnie z rozwojem liści; kwiaty są białoróżowe, zebrane w baldachy bez szypułek. Liście ma jajowate, tępo piłkowane. Owocem jest okrągłe, czerwonawe lub żółte jabłko, twarde i kwaśne.
Jabłonie rosną niemal na każdym gruncie, chociaż najlepiej na czarnej, cokolwiek wilgotnej ziemi. Ich korzenie nie zagłębiają się tak bardzo w podłoże jak korzenie grusz. Drewno jabłoni ma brunatnawą barwę i jest nieco mniej twarde niż drewno gruszy; ma pewne zastosowanie w stolarstwie.

Obejmę jabłoń za szyję, zacznę z jabłonią usychać2

Nie jest niczym dziwnym, że tak bliskie człowiekowi drzewo doczekało się szczególnego miejsca w kulturze – w literaturze, w baśniach, legendach, wierzeniach. To właśnie jabłko było symbolem władzy królewskiej czy cesarskiej – już starożytni Rzymianie swoim władcom wkładali w dłonie wykonane ze szlachetnego kruszcu jabłka, oczywiście nie ozdobione jeszcze znanym nam z insygniów koronacyjnych krzyżem. Nasz skarbiec wawelski, jak podaje protokół
Kwiatostan jabłoni domowej
Fot. Jerzy Komar
lustracji z 1730 roku, krył w sobie aż pięć jabłek królewskich, z czego trzy były złote, ozdobione klejnotami, a dwa srebrne (pozłacane).
Chociaż jabłoń ceniona była wśród ludów całej Europy, to szczególną czcią cieszyła się u Celtów. Była ich świętym drzewem, czczonym na równi z dębem. Ścięcie jabłoni Celtowie karali śmiercią. Jabłonie w mitologii celtyckiej były siedzibą dusz zmarłych. Na naszych ziemiach z kolei uważano, że wchodzenie na jabłoń w butach powoduje jej usychanie.
W kulturze europejskiej jabłoń ma znaczenie cokolwiek ambiwalentne, ponieważ oprócz tego, że jest symbolem wiecznej młodości czy dostatku, symbolizuje też pokusy i niebezpieczeństwa. Przypisywano jej też zdolności nawiązywania łączności z zaświatami. Ponieważ owocuje, jest drzewem dającym życie, ale mogła także pomagać w odczynianiu uroków, dzięki kontaktowi z siłami zaświatów. Być może właśnie dlatego pod jabłonią zakopywano po porodzie łożysko – nie wolno było go wyrzucić, gdyż była to część człowieka, a coś z nim jednak trzeba było zrobić.
W lecznictwie ludowym używano przede wszystkim owoców – pocieranie brodawek rozkrojonym jabłkiem miało je usuwać, sok z owoców płonki wymieszany z oliwą leczył kurcze. Zaś jemioła z jabłoni miała być skutecznym środkiem na choroby psychiczne.

Jabłka świecą na drzewach jak węgle w popiele3

Owoce jabłoni symbolizują nieśmiertelność, mądrość i zdrowie. Nader często pojawiają się w mitologiach różnych ludów, ich baśniach i legendach. Znana jest nam ze szkoły historia wojny trojańskiej; jednym z wydarzeń poprzedzających ten zbrojny konflikt był spór bogiń rozstrzygnięty przez pasterza Parysa, który tytuł najpiękniejszej bogini przyznał Afrodycie, wręczając jej jabłko otrzymane od bogini niezgody, Eris. Bogowie skandynawscy swą nieśmiertelność zawdzięczają jedzeniu jabłek, zaś dla wyznawców religii abrahamicznych akurat spożycie jabłka przez pramatkę ludzkości miało fatalne skutki. W baśniach wielu ludów europejskich jabłka mają moc uzdrawiania – przywracają do życia ludzi śmiertelnie chorych, jak na przykład w szwajcarskiej baśni U wielkoludów. W baśniach węgierskich (Żelazny Laczy), polskich (O Argelusie), rosyjskich i niemieckich pojawiają się złote jabłonie rodzące złote owoce o cudownych właściwościach. Jabłka od dawien dawna wieszano na choinkach, a wcześniej podłaźniczkach, w towarzystwie ciastek, orzechów czy wstążek, dla zapewnienia sobie urodzajów w nadchodzącym roku.
Zdziczała jabłoń w starym gospodarstwie
Fot. Jerzy Komar

Jesienią, jesienią sady się rumienią

Skoro już wspomniałam o drzewie owocowym, powiem jeszcze co nieco o roli sadów – o ich znaczeniu dla środowiska. Nietrudno zgadnąć, że stare przydomowe sady chronią przed erozją, zarówno wodną, jak i wietrzną, a także, jak wszelkie inne zadrzewienia wokół domów, powodują znaczące obniżenie kosztów ogrzewania domostwa w zimie i chłodzenia w lecie. Wpływają na zwiększenie bioróżnorodności danego obszaru – są kryjówką dla wielu drobnych zwierząt i zapewniają pokarm licznym gatunkom drobnych kręgowców i bezkręgowców. Jednak dotyczy to niestety(?) w większym stopniu sadów wysokopiennych, w których hoduje się stare odmiany drzew. Są one odporne na nasze warunki klimatyczne i szkodniki, może słabiej plonują, ale za to nie trzeba ich opryskiwać, co ma znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej i utrzymania tej kruchej równowagi. W naszym sadzie zachowało się kilka starych drzew; niestety w większości są w bardzo ciężkim stanie – ogromnie były zaniedbane i wycieńczone przez pasożyty (opieńki i jemiołę). Dosadzamy zatem młode osobniki starych odmian i z wielkim trudem i staraniem odbudowujemy to, co tak beztrosko zniszczyli nasi poprzednicy...


  1. Wers znanej piosenki ludowej Czerwone jabłuszko.
  2. Iłłakowiczówna K., Licho
  3. Gałczyński K. I., Jesień
  4. Konopnicka M., Jesienią

Bibliografia

Źródła i opracowania

  1. Gloger Z., Encyklopedja staropolska, T. 1., Warszawa 1900
  2. Kotłubaj H., Strzelecki A., Encyklopedja rolnicza i rolniczo-przemysłowa, T. 1, Warszawa 1888
  3. Lis H. i P., Kuchnia Słowian. O żywności, potrawach i nie tylko, Egis 2009
  4. Niklewiczowa M., Bajarka opowiada. Zbiór baśni z całego świata, Poznań 2006
  5. Połujański A., Leśnictwo polskie, cz. 1, Botanika leśna, Warszawa 1861
  6. Rostafiński J., Zielnik czarodziejski, to jest zbiór przesądów o roślinach, Kraków 1893

Zasoby internetowe

  1. www.stareodmiany.pl: Sobieralska R., Przyrodnicze znaczenie sadów
  2. www.teatrnn.pl: Wójtowicz M., Etnografia Lubelszczyzny – ludowe wierzenia o drzewach
Stronę zaprojektował Jerzy Komar