Kanał RSS


Katarzyna Komar 29-12-2018

Drzewa w kulturze polskiej - cz. VII

W niniejszym odcinku cyklu o drzewach zajmę się grabem (Carpinus betulus), dość pospolitym w Polsce drzewem, choć mało interesującym rodzimych etnografów. A szkoda...
Grąd na Lubelszczyźnie
Fot. Jerzy Komar

Śmigły parobczak

Grab to drzewo liściaste z rodziny brzozowatych. Ma prosty, smukły, nieco kanciasty pień, okryty gładką, ciemnoszarą korą o siatkowatym wzorze, dorastający do nawet 34 metrów wysokości (przeciętnie 25). Korona jest gęsta, o gałęziach wzniesionych ukośnie ku górze, podobnie jak u buka. Dzięki takiej budowie drzewo równie łatwo chwyta światło słoneczne, jak i wodę – deszcz spływa po liściach, konarach, a po pniu cieknie już prawdziwy strumień. Podczas burzy dorosłe drzewo potrafi pobrać nawet tysiąc litrów wody. Kwiaty grabu pojawiają się jednocześnie z liśćmi w kwietniu lub maju. Liście są eliptyczne, podwójnie ostro piłkowane. Rozwijają się z pąków w postaci harmonijki, a jesienią przebarwiają się na żółto.
Grab jest rośliną jednopienną; żeńskie kwiaty są mniejsze od męskich, rozwijają się razem z liśćmi z pąków wierzchołkowych, zaś męskie, w postaci walcowatych kotków pojawiają się na zeszłorocznych gałązkach. Nasiona, orzeszki zaopatrzone w organy lotne, dojrzewają w listopadzie. Zimą są zjadane przez myszy i wiewiórki.

Czarny las

Wśród nazw miejscowości, pochodzących od drzew, grab jest chyba najliczniej reprezentowany – od niego wywodzi się blisko 90 nazw miejscowości w Polsce. Nie jest to nic dziwnego, biorąc pod uwagę, że w naszej strefie klimatycznej naturalnie dominują lasy mieszane zaliczane do grądów. W ich skład wchodzą głównie dęby i graby; mniej licznie reprezentowane są klony, jawory, lipa drobnolistna i drzewa iglaste (świerk, sosna). Knieje, czyli lasy liściaste, w których dominuje grab czy buk, nazywane były czarnymi lasami.
W śląskich parkach krajobrazowych, których podstawę stanowiła rodzima szata roślinna – naturalne zagajniki i zadrzewienia, w pewnym stopniu tylko zmodyfikowane nasadzeniami obcych roślin, graby były ogromnie popularne. Tworzono z nich szpalery, aleje i altany. Grab jest gatunkiem cieniolubnym i ma niewielkie wymagania, jeśli chodzi o żyzność podłoża. Nie znosi tylko zbytniego chłodu, stąd w górach występuje tylko do wysokości 900 m n.p.m. Żyje do 150 lat, a owocować zaczyna w 36. roku życia.

Idźże, postrzale, na lasy, na bory(…) suchy grab łupać!1

W kulturze ludowej suche drzewo (dąb, grab) kojarzyło się ze złem lub śmiercią. Żywe, zielone ma właściwości ochronne i wspomaga powracanie do zdrowia. Jego cień dodaje energii i wytrwałości. U dawnych Słowian grab był opiekunem świętych gajów, chronił domostwa przed uderzeniami piorunów, a u Serbów dym z palonych kawałków
Liść grabu
Fot. Jerzy Komar
grabowego drzewa służył do przepędzania leśnych demonów.
Jeśli zaś chodzi o właściwości użytkowe drewna grabu, to jest ono bardzo twarde, ścisłe i ciężkie, a także sprężyste. Jest trudne w obróbce, ale za to pod względem wartości opałowej przewyższa wszystkie inne. Popiół ze spalonego drewna zawiera bardzo dużo potażu, który jest przydatny w produkcji mydeł, past, szkła, wywoływaczy fotograficznych i wielu innych wyrobów. Liście zaś stanowią całkiem niezłą paszę dla bydła i owiec. Kaloryczny grabowy węgiel drzewny służył do wytapiania żelaza, a kora dawała barwnik żółty do farbowania tkanin. Białe drewno grabowe używane było do budowy maszyn, zwłaszcza części, które musiały być odporne na ścieranie – takich, jak koła młyńskie, śruby, tłoki, osie wozów, elementy wiatraków itp. To drewno o „żelaznej” wytrzymałości używane było w konstrukcji młynów wodnych – podobnie jak dębowe, drewno grabowe zanurzone w wodzie z czasem staje się jeszcze wytrzymalsze. Obecnie zaś nieco zapomniany grab wraca do łask – coraz częściej widuje się grabowe żywopłoty, zarówno proste, strzyżone, jak i zaplatane w sieci o fantastycznych kształtach. My chyba również zdecydujemy się na grabowy żywopłot...


  1. Tekst ludowego "zamawiania" postrzału.

Bibliografia

Źródła i opracowania

  1. Adamczewski J., Młynarstwo magiczne, PTL Wrocław 2005
  2. Grzesiak R., Konserwacja i rewaloryzacja założeń ogrodowo-pałacowych w XXI na Dolnym Śląsku, T.1, Wrocław 2004
  3. Kotłubaj H., Strzelecki A., Encyklopedja rolnicza i rolniczo-przemysłowa, t. 1, Warszawa 1888
  4. Miniewicz M., Waligóra D., Wolny M., Kobierzyce – przewodnik po gminie, TPGK Kobierzyce 2005
  5. Połujański A., Leśnictwo polskie, cz. 1, Botanika leśna, Warszawa 1861
  6. Wohlleben Peter, Sekretne życie drzew, Kraków 2016

Czasopisma

  1. Brzeszcz K., Dobrze znane? o drzewach inaczej, w: Zeszyty Edukacyjne Śląskiego Ogrodu Botanicznego, t. 11

Zasoby internetowe

  1. www.krosno.lasy.gov.pl, 2014: Marszałek E., Las i drzewa w kulturze i wierzeniach
  2. www.marzenamarczewska.pl: Marczewska M., „Stoi dąb pośród świata”… refleksje nad językowo-kulturowym obrazem drzewa
Stronę zaprojektował Jerzy Komar